सी-व्हिजिल

सी-व्हिजिल

सी-व्हिजिल ॲप्लिकेशन डाउनलोड करा

भारत ही जगातील सर्वात मोठी लोकशाही असल्याने, मुक्त आणि निष्पक्ष निवडणुका सुनिश्चित करण्यासाठी ‘आदर्श आचारसंहिते’ची (MCC) कठोर अंमलबजावणी होणे आवश्यक आहे. गेल्या अनेक निवडणुकांपासून, नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांची ओळख पटवून त्यांच्यावर योग्य ती कारवाई करण्यासाठी अंमलबजावणी यंत्रणा कार्यरत करण्यात आली आहे. आतापर्यंत, आदर्श आचारसंहितेच्या उल्लंघनाबाबतच्या तक्रारींवर अनेकदा त्वरित कार्यवाही करणे शक्य होत नसे; परिणामी, उल्लंघन करणारे कारवाई करणाऱ्या पथकांच्या नजरेतून निसटून जात असत. तसेच, छायाचित्रे, ऑडिओ किंवा व्हिडिओंच्या स्वरूपात ठोस पुरावे उपलब्ध नसल्यामुळे तक्रारीची पडताळणी करण्यात अडथळे येत असत. याव्यतिरिक्त, भौगोलिक स्थानाच्या (geographical location) आधारे उल्लंघनाची घटना घडल्याचे ठिकाण त्वरित आणि अचूकपणे निश्चित करणारी सक्षम यंत्रणा उपलब्ध नसल्यामुळे, निवडणूक अधिकाऱ्यांना उल्लंघन करणाऱ्यांना पकडणे कठीण जात असे.

cVIGIL नागरिकांना निवडणुकीदरम्यान लाच देणे, मोफत भेटवस्तूंचे वाटप, मद्य वाटप आणि विहित वेळेनंतर लाऊडस्पीकरचा वापर यांसारख्या ‘आचारसंहितेच्या उल्लंघनां’बाबत तक्रार करण्यास सक्षम करते. नागरिक एका साध्या मोबाईल ॲपचा वापर करून उल्लंघन होत असतानाचा थेट फोटो किंवा व्हिडिओ काढू शकतात. उल्लंघनाचा पुरावा मिळताच निवडणूक यंत्रणा त्वरित कारवाई सुरू करते. cVIGIL द्वारे नोंदवलेल्या प्रत्येक प्रकरणावर कार्यवाही केली जाते आणि १०० मिनिटांच्या कालावधीत केलेल्या कारवाईबाबत प्रतिसाद दिला जातो.

भारतीय निवडणूक आयोगाने ‘cVIGIL’ (सी-व्हिजिल) नावाचे एक साधे पण प्रभावी मोबाइल ॲप तयार केले आहे. ‘cVIGIL’ ची मूळ संकल्पना ‘कम्युनिटी पोलिसिंग’वर (नागरी सहभागातून कायदा अंमलबजावणीवर) आधारित आहे. हे ॲप नागरिकांचा सहभाग आणि अंमलबजावणी प्रक्रियेतील त्यांचे योगदान वाढवण्यास प्रोत्साहन देते. निवडणुका योग्यरित्या पार पाडण्यासाठी अधिकाऱ्यांना नागरिकांची आणि परस्पर विश्वासावर आधारित भागीदारीची गरज असते, हे यामागील गृहीतक आहे. हे मोबाइल ॲप जागरूकता निर्माण करून तसेच विश्वास व आत्मविश्वास वाढवून अशा भागीदारीला चालना देते.

‘cVIGIL’ ने भारताच्या निवडणूक प्रणालीमध्ये भक्कम स्थान निर्माण केले आहे. भारतीय निवडणूक आयोगाचा हा उपक्रम केवळ नागरिकांना निवडणूक प्रक्रियेत सहभागी करून घेण्याच्या दृष्टीनेच नव्हे, तर निवडणुकीत सर्वांना समान संधी उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरेल. आगामी काळात ‘cVIGIL’ लोकशाहीचा एक मुख्य आधारस्तंभ बनेल. तथापि, अजूनही अनेक गोष्टी करणे बाकी आहे. पहिली गोष्ट म्हणजे याच्या पोहोचण्याबाबतची; सामान्य नागरिकांपर्यंत याची उपलब्धता सुनिश्चित करण्यासाठी अजून खूप प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

‘सी-व्हिजिल’ (cVIGIL) हे एक अत्यंत प्रभावी आणि परिवर्तनशील ॲप्लिकेशन आहे, ज्याने निवडणुकीच्या कालावधीत ‘आदर्श आचारसंहिते’चे उल्लंघन झाल्याच्या गुंतागुंतीच्या घटनांची नोंद करणे, त्यांची तक्रार करणे आणि त्यांवर कार्यवाही करून त्या सोडवणे ही प्रक्रिया अत्यंत सुलभ केली आहे. या तंत्रज्ञानाच्या वापरामुळे, भारतीय निवडणूक आयोगाने निवडणूक प्रक्रियेत अधिक पारदर्शकता आणि सामान्य नागरिकांचा सहभाग वाढवणाऱ्या एका नवीन युगाची सुरुवात केली आहे. नागरिक याविषयी जसजसे अधिक जागरूक होतील, तसतसे त्यांना आपणही निवडणूक प्रक्रियेचा एक भाग आहोत असे वाटेल आणि लोकशाहीतील त्यांचा सहभाग अधिक बळकट होईल.

‘सी-व्हिजिल’ (cVIGIL) ला ‘कॉम्प्युटर सोसायटी ऑफ इंडिया’तर्फे २०१९ सालासाठीचा ‘सर्वोत्कृष्ट उत्कृष्टता पुरस्कार’ (Best Excellence Award) मिळाला आहे. हा पुरस्कार १७ जानेवारी २०१९ रोजी भुवनेश्वर येथील ‘कीट’ (KiiT) येथे प्रदान करण्यात आला.

ॲप्लिकेशनची कार्यक्षमता/वैशिष्ट्ये

सी-व्हिजिल सिटिझन मोबाईल ॲप

निवडणुकांदरम्यान आदर्श आचारसंहितेच्या उल्लंघनाची तक्रार करण्यासाठी सी-व्हिजिल (C-Vigil) तयार करण्यात आले होते. या ॲपने अधिकाऱ्यांकडून जलद आणि प्रभावी कारवाईला प्राधान्य दिले आणि वापरकर्त्यांना १०० मिनिटांच्या आत स्थिती अहवाल देण्याचे आश्वासन दिले. या “१००-मिनिटांच्या” नियमामुळे हे ॲप उल्लंघनांची तक्रार करण्याचा एक विश्वासार्ह मार्ग बनले. १००-मिनिटांच्या वेळेमुळे अंमलबजावणी करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांमध्ये ऊर्जा संचारली आणि तातडीची भावना निर्माण झाली.

तक्रारी नोंदवा: हे ॲप निवडणूक क्षेत्रातील प्रत्येक नागरिकाला ॲप्लिकेशनमध्ये साइन इन करून, आपल्या मोबाईल फोनद्वारे फोटो/ऑडिओ/व्हिडिओ काढून आदर्श आचारसंहिता / खर्चाच्या उल्लंघनाची तक्रार करण्याची परवानगी देते.

अनामिक वापरकर्ता: हे ॲप नागरिकांना त्यांची वैयक्तिक माहिती/ओळख उघड न करता, अनामिकपणे तक्रार करण्याची परवानगी देखील देते.

जिओटॅगिंग: जेव्हा वापरकर्ते उल्लंघनाची तक्रार करण्यासाठी सी-व्हिजिलमध्ये आपला कॅमेरा चालू करतात, तेव्हा ॲप आपोआप जिओ-टॅगिंग वैशिष्ट्य सक्षम करते, ज्यामुळे क्षेत्रीय पथकाला घटनेचे अचूक स्थान कळण्यास मदत होते.

इन्व्हेस्टिगेटर ॲप

cVIGIL इन्व्हेस्टिगेटर ॲप हे फ्लाइंग स्क्वॉड आणि स्टॅटिक सर्व्हिलन्स टीमसारख्या क्षेत्रीय युनिट्ससाठी cVIGIL नागरिक प्रकरणांची चौकशी करण्यासाठी आणि स्वतःहून (Suo-Moto) प्रकरणांची नोंद करण्यासाठी बनवण्यात आले आहे.

घटनांवर त्वरित कारवाई: या ॲप्लिकेशनमुळे क्षेत्रीय युनिटला १५ मिनिटांच्या आत घटनास्थळी पोहोचणे भाग पडले आणि त्यानंतरच ते आपला अहवाल अपलोड करू शकत होते.

स्वतःहून (Suo-Moto): cVIGIL चा एक महत्त्वाचा उप-उत्पादन म्हणजे क्षेत्रीय युनिट्सद्वारे स्वतःहून (suo-moto) प्रकरणे दाखल करण्यासाठी cVIGIL चा वापर करणे.

सी-व्हिजिल (cVIGIL) मॉनिटर ॲप

'VIGIL Monitor App' मुख्य निवडणूक अधिकारी (CEOs) आणि निवडणूक आयोगाच्या (ECI) अधिकाऱ्यांना त्यांच्या कार्यक्षेत्रातील सर्व दाखल प्रकरणांची माहिती उपलब्ध करून देते; याद्वारे ते जलद तपास आणि निवारणासाठी विशिष्ट प्रकरणांवर विशेष लक्ष केंद्रित करू शकतात.

प्रकरणांचे थेट (Live) निरीक्षण: नियमांच्या उल्लंघनाबाबतच्या सर्व तक्रारींचे थेट निरीक्षण करण्यासाठी या तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो.
प्रकरणांवर विशेष लक्ष/प्राधान्य: अधिकारी प्रकरणांचे निवारण त्वरित व्हावे यासाठी त्यांना प्राधान्य देऊ शकतात आणि ‘फ्लाइंग स्क्वॉड्स’वर (भरारी पथकांवर) वेळेचे बंधन पाळण्यासाठी दबाव निर्माण करू शकतात.

तक्रारीची सद्यस्थिती (Live Status): ‘रिअल-टाइम’ ट्रॅकिंगच्या सुविधेमुळे नागरिक आणि इतर अधिकारी तक्रारींच्या प्रगतीचा आढावा घेऊ शकतात.

cVIGIL डिसायडर ॲप आणि RO डॅशबोर्ड

cVIGIL डिसायडर ॲप/ डॅशबोर्ड जिल्हा निवडणूक अधिकारी (DEO) / निवडणूक अधिकारी (ROs) यांना अन्वेषकाने पाठवलेल्या प्रकरणांवर त्यांच्या मोबाईल फोन किंवा सिस्टमवरून सोयीनुसार निर्णय घेण्यास सक्षम करते.

सध्याची प्रकरणे पहा: डिसायडर सर्व आदर्श आचारसंहिता उल्लंघनाच्या तक्रारी पाहू शकतो आणि रिअल-टाइम प्रगती तपासू शकतो.

प्रकरणांवर कारवाई: क्षेत्रीय युनिटने अहवाल सादर केल्यानंतर, डिसायडर/ निवडणूक अधिकारी cVIGIL प्रकरणांवर ड्रॉप (रद्द करणे), डिसाइड (निर्णय घेणे) आणि एस्केलेट (पुढील स्तरावर पाठवणे) यांसारखी कारवाई करू शकतात.

सी-व्हिजिल (cVIGIL) निरीक्षक ॲप

cVIGIL ऑब्झर्वर ॲप, निवडणूक आयोगाद्वारे (ECI) अधिकृत निरीक्षक आणि इतर कर्मचाऱ्यांना आदर्श आचारसंहिता (MCC)/खर्चाचे उल्लंघन पाहण्याची सुविधा देते. नियुक्त केलेले सामान्य निरीक्षक, खर्च निरीक्षक, पोलीस निरीक्षक ऑब्झर्वर आयडी आणि पासवर्ड वापरून लॉग इन करू शकतात आणि खालील वैशिष्ट्यांचा लाभ घेऊ शकतात.

निरीक्षक त्यांच्या अधिकारक्षेत्रात येणारी प्रकरणे पाहू शकतात.
तात्काळ लक्ष देण्याची आवश्यकता असल्यास प्रकरणे हायलाइट करू शकतात.
क्षेत्रीय पथकाद्वारे (FST) तपास पूर्ण झाल्यावर निरीक्षण नोंदवू शकतात.
क्षेत्रीय पथकाने (Field Unit) त्यांच्यावर केलेल्या कारवाईचा अहवाल सादर केल्यानंतरच निरीक्षक टिप्पणी करू शकतात.